Strona główna | Wedyzm | Upaniszady | Hinduizm

Braminizm  

Opracował: Kazimierz Widera 

Treść

Wstęp 

Pradżapati

 System kastowy 

Warny - cztery klasy

Bramini - 

Kszatrijowie

Wajśjowie - 

Siudrowie

Niedotykalni

Dżati

 Buddyzm 

Cztery szlachetne prawdy

Karman

Samsara

Nirwana

 Dżinizm 

Praktyka dżinijska

Dżina

Parśwa

Kanon dżinijski

Wstęp  

Upaniszady stanowią integralną część wed, ściślej mówiąc ich zakończenie i dlatego zwane są także wedantą, jednakże treść zawarta w nich oraz poglądy filozoficzne i religijne należą już do innej epoki, którą historycy określają mianem braminizmu. Czym odróżnia się on od wedyzmu i jakie zmiany jakościowe zaszły wówczas, że nastąpiło przekształcenie starej formy religii w nowszą, jakościowo różną.

Po pierwsze pojawiły się nowe pojęcia, takie jak brahman – dusza wszechświata i atman – dusza jednostkowa oraz próbowano ustalić relację między nimi polegająca między innymi na ich utożsamianiu. Po drugie nastąpiły pewne zmiany w hierarchii bogów wedyjskich, mianowicie na czoło wysunął się bóg Pradżapati jako stwórca, wyprzedzając dotychczasowego zwierzchnika bogów Indrę. Po trzecie zmieniła się forma ofiar, zamiast dotychczasowych krwawych zaczęły dominować bezkrwawe. Dalszą cechą tego okresu było powszechne przyjęcie prawa karmana i samsary – wędrówki dusz oraz związanej z nimi doktryny wyzwolenia. Istniejący w wedach politeizm zastąpiony został monizmem, w którym naczelną rolę odgrywał absolut. Zamiast obrzędów religijnych na pierwsze miejsce wysuwa się praktyka medytacyjna i jogiczna. W miejsce czytania hymnów i studiowania samhit  pojawiają się debaty i dyskusje na temat nowych pojęć, wykreowanych przez filozofię upaniszad. W wedyzmie celem było połączenie się po śmierci w niebie z bogami, podczas gdy obecnie ostatecznym osiągnięciem stało się wyzwolenie, czyli moksza. Innym wyróżnikiem było powstanie szeregu heterodoksyjnych odłamów religijnych, zmierzających do konfrontacji z tradycyjną praktyką i zmuszających  dotychczasowe struktury do zmian i czynnej opozycji. Wymusiło to rozwój literatury, którą znamy jako itihasa, składającej się z eposów i puran. Te nowe prądy to przede wszystkim buddyzm, dżinizm i adżiwikowie 

Przyjmuje się na ogół, że okres zwany braminizmem trwał od VI w. przed Chr, do II w. po Chr., czyli od powstania najstarszych upaniszad do ukształtowania się w głównych zarysach eposów i pierwszych puran, tzn. literatury określanej jako smriti, zasłyszanej. Był to okres stosunkowo krótki, stanowiący pomost przejściowy między wedyzmem i obecnie istniejącym hinduizmem.

.

Pradżapati  

 Bóg, który w wedach należał raczej do grona bogów stojących w trzecim rzędzie, w upaniszadach podniósł swą rangę i stał się pierwszym pośród pierwszych jako „pan stworzenia”, gdyż takie jest dosłowne tłumaczenie jego imienia. Tacy bogowie jak Indra , Waruna , Agni stali się mniej ważni lub jak się czasem uważa byli jego synami, jako że to Pradżapati stworzył najpierw ich, a potem asurów i ludzi. Wszystkie związane z tym bogiem opowieści dotyczą treści kosmogoniczych i stworzenia istot żywych. Tak więc najstarsza z nich mówi o „wielkim człowieku” – puruszy, którego utożsamia się z Pradżapatim i złożeniu go w ofierze przez poćwiartowanie. Z ust jego powstali bramini , z ramion wojownicy, z bioder wajśiowie a ze stóp siudrowie . Opowieść ta świadczy również o wzrastającej roli kastowości i zróżnicowaniu na warstwy  społeczne. W innym micie wody stały się przyczyną powstania świata, w tym celu zrodziły z zawartego w nich żaru złote jajo, z którego zrodził się Pradżapati. Z niego po roku wyszły słowa: ziemia, powietrze i niebo, które stały się tym, czym są obecnie. Następnie zapragnął potomstwa, zatem kiedy szedł do nieba zrodził z oddechu idącego do góry (prana) bogów, których domeną jest dzień; kiedy zaś schodził na ziemię stworzył z oddechu idącego w dół (apana ) asurów, którzy zawładnęli ciemną nocą. W dalszym ciągu podzielił się na dwie części i tak stworzeni zostali mąż i żona.

W innej wersji Pradżapati postanowił się rozmnożyć przez ogień, który był myślą. Ogień stworzył wody i dlatego ludzie się pocą i są ciepli, woda zaś rozmnożyła się poprzez ziarna i dlatego, gdy pada deszcz rodzą się zboża. Znana jest opowieść, w której Pradżapati ofiarował swoje ciało. Z jego włosów, skóry, mięsa, kości i szpiku powstało pięć warstw ołtarza ognia. Podczas ofiary bramini stwarzają Pradżapatiego od nowa. Ostatecznie, gdy stworzył już bogów, asurów i ludzi postanowił stworzyć śmierć, której jedna połowa była śmiertelna, druga zaś nieśmiertelna. Do tej pierwszej należą włosy, skóra mięso, kości i szpik, natomiast  drugą stanowią: umysł, głos, oddech, wzrok i słuch. Gdy Pradżapati zobaczył śmierć, sam się przeraził i dopiero po złożeniu specjalnej ofiary odzyskał nieśmiertelność.

Istnieje również wersja, w której występuje wielu Pradżapatich. Zalicza się do nich przede wszystkim riszich, twórców wed. Czasem jest ich siedmiu lub dziesięciu, chociaż w Mahabharacie twierdzi się, że było ich nawet dwudziestu jeden. Do ważniejszych  należą: Mariczi, Atri, Angiras, Wasisztha, Bhrigu, Narada i Daksza. Pod koniec braminizmu funkcję Pradżapatiego przejmuje Brahma , jeden z trójcy bogów hinduizmu, obok Śiwy i Wisznu .

  Około 500 roku przed Chr. rozpowszechnił się szeroko ascetyzm, jak również wzrosła liczba młodych ludzi, którzy wyrzekali się świata, aby szukać wyzwolenia od wędrówki dusz, przez osiągnięcie statusu bezpieczeństwa psychicznego. Ortodoksyjny przewodnicy braministyczni reagowali na te objawy, tworząc doktrynę czterech aszramów (aszram oznacza mieszkanie), które dzielą życie "podwójnie urodzonego" po inicjacji na cztery etapy: brahmaczari (uczeń w stanie kawalerskim), grihastha (żonaty gospodarz), vanaprastha (mieszkaniec lasów), sanjasin ( wędrowny asceta). Te próby utrzymania ascetyzmu pod kontrolą i ograniczenia go dla mężczyzn w późnych latach średnich nigdy nie stały się uniwersalne. Później teoria hinduizmu skupiła się na  koncepcji varnaszramadharma, czyli na obowiązku wypływających z przynależności do czterech warn, klas społecznych i czterech aszramów, etapów życia. Ideał ten był wzorem, który hinduista musiał przestrzegać.

System kastowy

W okresie braminizmu utrwalił się system kastowy społeczeństwa. System ten jednak cechował się tym, że nie zawierał w sobie kast lecz klasy i grupy społeczne. Tak więc istniały wspomniane wyżej cztery warny (barwa), czyli klasy społeczne. Następnie były dżati (urodzenie) uporządkowane na ogół według zawodów. Z kolei była gotra (klan) i prawara (pochodzenie od mitycznych riszich).

Już od czasów wedyjskich w Indiach istniał podział społeczeństwa na klasy i grupy, który wynikał z faktu, że ludność Indii dzieliła się na przybyszów aryjskich oraz autochtonów pochodzenia drawidyjskiego i negroidalnego. Zakaz mieszania się miał zapobiec przed zanikiem szczupłej liczebnie ludności aryjskiej w rzeszach krajowców. W Rigwedzie znajdujemy Hymn o pierwotnym człowieku, w którym wyjaśnia się, skąd wzięli się bramini i kszatrijowie, wajśiowie i siudrowie:

Gdy podzielili człowieka.

Na wiele części go rozczłonkowali?

Czym były jego usta, a czym ramiona?

Jak nazywały się uda, a jak stopy jego?

Bramini byli ustami.

Ramiona tworzyły radżów.

Jego uda pospolitych ludzi. 

Stopy zaś zrodziły służbę

 

Warny - cztery klasy społeczne

Bramini

Warny indyiskie rozwinęły się z podziałów klasowych, które od czasów wedyjskich istniały w społeczeństwie aryjskim. Podobne rozwarstwienie istniało w Iranie, gdzie egzystowały cztery pisztry. Wszyscy Ariowie należeli do jakiejś klasy z wyjątkiem dzieci, wdów i sadhu (ascetów). 

Istniała granica między trzema górnymi warnami a czwartą klasą siudrów. Członkowie wyższych klas uważani byli za podwójnie urodzonych. Nosili po inicjacji święty sznur. Wprawdzie nie wszyscy przestrzegali tego, ale wśród braminów był to obowiązek. Tylko siudra nie dopełniał obowiązku inicjacji i czasem w ogóle nie był traktowany jako Aria.

Warny były przeważnie związane z zawodem wykonywanym przez członków warny. Księga Manu stwierdza: "... obowiązkiem bramina jest studiowanie, nauczanie, składanie ofiar i przyjmowanie darów; kszatrija powinien bronić narodu, składać ofiary i studiować; głównym obowiązkiem wajśji jest uprawianie roli, hodowla bydła i handel. Siudra zaś ma służyć trzem wyższym klasom.

 .. ."lepiej jest źle wykonywać swoją powinność, niż dobrze powinność kogoś drugiego."(Bhagawadgita)

To naczelne hasło braminizmu.

Bramin był uważany za bóstwo. Był tak potężny, że potrafił zniszczyć króla i armię. Żądał dla siebie wielkich praw i domagał się bezwzględnego pierwszeństwa. Nie zawsze jednak inne warny uznawały ich pierwszeństwo. W buddyzmie np. uważano, że pierwszeństwo należy się kszatrijom. Jak wiadomo Budda pochodził z kszatrijów i wystąpienie jego można traktować jako bunt przeciwko braminizmowi.

Kapłani bramińscy dzielili się na kategorie zależnie od pełnionych funkcji: był więc wzywający bogów  hotar, kantor udgatar, i składający ofiary adhawarju.

Kszatrijowie

Była to druga klasa (wg tradycji bramińskiej) spełniająca funkcje rządzące. W okresie wedyzmu nazywano ją radżanija a dopiero później kszatrija. Celem jej było bronienie granic i sprawowanie rządów w okresie pokoju. Tradycja i święte pisma przekazują wiele wzmianek dotyczących sporów na temat pierwszeństwa warn. Legenda o Parasiuramie mówi, że zniszczył on całą klasę kszatrijów za ich bezbożność. W epoce Maurjów i później kszatrijowie uważali się za równych braminom a nawet się przed nimi wywyższali.

Mieli oni pewne przywileje jak na przykład, kszatrija miał prawo porwać swoją przyszłą żonę lub dziewczyna, należąca do warny ksztrijów miała prawo wybrać sobie za męża jednego albo więcej zalotników. Nb. incydent w  Mahabharacie.

Wajśjowie

Według księgi Manu głównym obowiązkiem ludzi z trzeciej warny była hodowla bydła, powierzonego jego pieczy. Prawdopodobnie przekaz ten pochodzi jeszcze z czasów, gdy Arjowie byli koczownikami i głównym ich zajęciem była hodowla bydła a nie rolnictwo. Później wajśjowie zajmowali się także handlem, rolnictwem, intratnym rzemiosłem, jak jubilerstwem i złotnictwem.

 W brahmanach występuje wajśja jako ten, który płaci daniny, ten z którego żyje inny i ten, którego można dowoli prześladować i ciemiężyć. Posiada skąpe prawa i niską pozycję społeczną. Gdy zaczęły powstawać odłamy heterodoksyjne jak buddyzm i dżinizm, wajśjowie byli zwolennikami tych prądów i popierali ich rozwój.

 Siudrowie

Siudra to sługa innych ludzi. Można go wygnać, zabić i prześladować. Nie należy do podwójnie urodzonych i nie poddaje się go inicjacji. Zajęciem ich było rolnictwo i rzemiosło. Dzielili się na czystych i nieczystych. Obowiązkiem czystego siudry było służenie trzem wyższym klasom. Siudrowie, zaś nieczyści prawie nie różnili się statusem od niedotykalnych. Siudrom nie wolno było gromadzić bogactw, gdyż  "...siudra. który jest bogaty sprawia udrękę braminom." Jeżeli bramin zabił siudrę, podlegał takiej karze jak za zabicie kota lub psa.

Niedotykalni

 Poniżej warny siudrów stoją tzw. niedotykalni, którzy praktycznie są poza kastami a przez członków innych warn uważani są za nieczystych. Niektórzy z nich muszą trzymać się z dala od innych i pracować nocą. Nazywani są dlatego niewidzialnymi.

Wśród niedotykalnych dużą grupę stanowią czandalowie. Nie wolno im było mieszkać we wsiach aryjskich. Głównym ich zajęciem było wynoszenie i palenie zwłok. Pełnili również funkcje katów przy egzekucjach skazańców.

Zgodnie z nakazami mieli ubierać się w odzież po umarłych, jeść pożywienie w rozbitych naczyniach i nosić tylko żelazne ozdoby. Gdy wchodzili do miasta musieli używać kołatek jak trędowaci, aby ostrzegać członków wyższych warn.

 

Dżati

Dżati jest endogamiczną grupą społeczną w ramach określonej warny. Dosłownie znaczy "urodzenie", gdyż o przynależności do dżati decydowało urodzenie a nie wolny wybór. Kryterium podziału warny na dżati był na ogół zawód i tak istniały dżati: panditów (uczeni), bairagów (asceci), kajasthów (pisarze), banijów (kupców), dżatów (rolnicy), ahirów (pasterze bydła), malów (ogrodnicy), sonarów (złotnicy), radżputów (wojownicy), dżoszów (astrologowie), maharów (zamiatacze) itd. aż do trzech tysięcy, gdyż przyjmuje się, że tyle grup dżati istnieje. Dżati dzieliły się na gotry i prawary, które stanowiły grupy egzogamiczne.

System kastowy składający się z warn, dżati, gotr i prawar był zawsze kośćcem hinduizmu, zarówno na etapie wedyzmu, braminizmu czy współczesnego hinduizmu. Nie można wyobrazić sobie hinduizmu bez systemu kastowego, jak również nie sposób wyobrazić sobie istnienie systemu kastowego bez hinduizmu. Zmieniali się bogowie hinduizmu. Wchodzili i schodzili ze sceny Brahma, Indra, Pradżapati, Kriszna, Rama, Śiwa, Widznu,  ale niezmiennie trwali bramini, kszatrijowie, wajśjowie, siudrowie i czandalowie.

Buddyzm

 

W pierwszym swym kazaniu (dharmaczakraprawartana) Budda wygłosił, zaraz na początku naukę:

 

„... Są dwie skrajności, o mnisi, których musi unikać ten, kto się wyrzekł świata. Jakie są te dwie skrajności? Życie oddane przyjemnościom, poświęcone przyjemnościom i chuciom: takie jest poniżające, zmysłowe, wulgarne, nieszlachetne i niepożyteczne, oraz życie oddane umartwieniom: takie jest bolesne, nieszlachetne i niepożyteczne. Unikając tych dwóch skrajności, Tathagata posiadł wiedzę drogi środkowej...”[1]

 

Z takiego punktu widzenia i biorąc pod uwagę istniejące ówcześnie drogi wyzwolenia, Gautama odrzucił drogę wyznaczoną przez Mahawirę, bo przyjmowała ona stosowanie skrajnej ascezy. Odrzucił również, przynajmniej częściowo drogę jogi, gdyż i ona w swych zaleceniach (kriya) zalecała ascetyczny tryb życia. Nie przyjął także teistycznego światopoglądu obydwu kierunków ani nie przyjął też ateistycznego poglądu sankhji, natomiast z jogi wziął praktykę medytacyjną oraz zakazy (jama) i te nakazy, które nie dotyczyły ascezy i Iśwary. Z systemu sankhji przyjął pojęcie wiedzy jako klucza do rozwiązania prawa karmana i samsary.

Cztery szlachetne prawdy

 

Cóż zatem Budda powiedział w dalszej części swojego pierwszego kazania? Przedstawił w nim cztery szlachetne prawdy:

Pierwsza szlachetna prawda mówi, że istnieje cierpienie (duhkha).

Druga szlachetna prawda mówi, że przyczyną cierpienia jest pragnienie (triszna).

Trzecia szlachetna prawda mówi, że zniweczyć cierpienie można poprzez zniweczenie pragnienia.

Czwarta szlachetna prawda przedstawia drogę, prowadzącą do wyzwolenia. Jest to ośmiostopniowa ścieżka (arjasztangikamarga), w której skład wchodzą: (1) słuszny pogląd, (2) słuszne postanowienie, (3) słuszna mowa, (4) słuszne postępowanie, (5) słuszny żywot, (6) słuszne dążenie, (7) słuszne czuwanie, (8) słuszne skupienie, czyli medytacja .

Zastanawiając się nad tym pierwszym wykładem, musimy przyznać, że jest on bardzo skondensowany i bez szczegółowego komentarza trudno jest pojąć jego prawdziwy sens. Pierwsze trzy szlachetne prawdy są niewątpliwie sformułowane niezwykle wyraźnie i jasno, ale nie wnoszą one nic nowego do znanej już drogi wyzwolenia, bo i joga i sankhja i dżinizm też twierdzą, że istnieje cierpienie, a pragnienie jest jego przyczyną, trzecia zaś prawda wynika z drugiej wprost. Czwarta, natomiast prawda jest sformułowana bardzo ogólnie, a jej stopnie mogą idealnie pasować do każdej religii, nie tylko buddyjskiej. Narzuca się wniosek, że cztery szlachetne prawdy to nie jest cała prawda o buddyzmie, lecz są to tylko pewne punkty mnemotechniczne, które miały ułatwiać zapamiętanie właściwego przesłania. E. Frauwallner w swych dociekaniach podaje, że faktycznie istnieją w sutrach kanonu buddyjskiego wskazania, jak należy interpretować pierwsze kazanie Buddy, nazwał on je drogą wyzwolenia, która w swej formie przypomina drogę dżinijską, lecz oczywiście ma inną treść, własną buddyjską.

W Samjuttanikaja (5,8) można znaleźć szczegółową interpretację ośmiostopniowej ścieżki, a więc:

 

słuszny pogląd to wiedza o czterech szlachetnych prawdach,

słuszne postanowienie to wyrzeczenie się sprawiania bólu żywej istocie i szkodzenia komukolwiek,

słuszna mowa to mówienie prawdy,

słuszne postępowanie to nie odbieranie życia, nie branie tego co nie jest dane, nie uprawianie życia seksualnego,

słuszny żywot to posiadanie uczciwego zawodu,

słuszne dążenie to szkolenie woli i ćwiczenie umysłu,

słuszne czuwanie to ćwiczenie swej uwagi i rozpraszanie swych pragnień,

słuszne skupienie to ćwiczenia medytacyjne i przebywanie w czterech stanach koncentracji (dżhana).

 

Również w Madżdżhimanikaja (27 i 28) i w Dighanikaja (2 i 3) można znaleźć zakazy i nakazy, które obowiązują mnichów buddyjskich (bhiksz u) i wytyczają swoistą drogę wyzwolenia, nie różniącą się jednak od drogi wytyczonej przez ośmiostopniową ścieżkę.

Nie wolno mnichowi: dotykać kija ani broni, ani brać tego co nie jest mu dane, nie wolno mieć złodziejskich myśli ani cudzołożyć, ani kłamać, nie powinno się oczerniać ani obmawiać, nie wolno przyjmować ani złota, ani srebra. Nie wolno przyjmować od kobiet i dziewczyn surowego ziarna i surowego mięsa z kóz i owiec, kur i świń, podobnie należy czynić wobec niewolników i niewolnic.

Nakazuje się mnichowi, aby: był skromny i pełen współczucia, aby powstrzymał się od brania tego czego nie otrzymał. Należy mówić prawdę i wyrzec się prostackiej mowy. Powinien jadać tylko raz dziennie i pościć w nocy, jak również jadać w oznaczonej porze. Powinien unikać tańca, śpiewu i muzyki oraz powstrzymywać się od używania wieńców, pachnideł oraz wysokiego i szerokiego łoża. Nie wolno oszukiwać, okaleczać, zabijać, pozbawiać wolności, rabować i używać przemocy.

W drodze wyzwolenia znajdują się wskazania jak ochraniać zmysły przed niewłaściwymi bodźcami z zewnątrz i jak należy ćwiczyć uwagę i świadomość: więc wszystko powinien czynić świadomie, np. chodzić, patrzeć, słuchać, będąc tego świadomym, podobnie powinien nosić szatę, miseczkę na dary czy jeść, pić i wypróżniać się świadomie.

W dalszym ciągu znajdują się tam wskazania dotyczące ćwiczeń medytacyjnych i przygotowawczych do medytacji. Wyróżnia się cztery stopnie skupienia medytacyjnego (dżhany ). Gdy osiągnie się ostatni stopień dżhany wtedy bhikszu może swoją świadomość skierować na poprzednie wcielenia lub na wiedzę o zaniku splamień (kleśa ), lub na chwilę śmierci i w ten sposób uświadamia sobie, że żądza została zniszczona i zniszczone zostały ponowne narodziny, jak również  nastąpiło wyzwolenie.

Powyższe wskazania dotyczą przede wszystkim mnichów, lecz istnieją także wskazania dla świeckich członków wspólnoty, czyli sanghy. Są to zakazy, zwane  pańcza śila : (1) nie zabijać, (2) nie kraść, (3) nie cudzołożyć, (4) nie kłamać, (5) nie używać napojów odurzających. Jeżeli porównamy je z zakazami (jama ) jogi ośmiostopniowej, to okaże się, że różnica występuje tylko w piątym zakazie, w którym joga zamieszcza zakaz posiadania mienia, zamiast zakazu używania napojów odurzających. Trudno jednak powiedzieć czy to jest wpływ jogi na buddyzm, czy też odwrotnie.

Karman , zwany też karmą, dosłownie oznacza czyn lub działanie. Jest to podstawowe prawo hinduizm u, dżinizm u i buddyzmu, polegające na odkładaniu się wszystkich uczynków istoty żywej, zarówno dobrych i złych oraz stanowiących podstawę do ukształtowania nowego wcielenia, a zatem karman jest nierozdzielnie złączony z samsarą, czyli cyklem życia i śmierci. Przedstawiany jest także jako prawo przyczyny i skutku i uważa się, że wszystko co związane jest z naszą jaźnią pochodzi z naszych poprzednich wcieleń, gdyż działanie jego może objawiać się w naszym obecnym życiu lub w następnym, lub też w jakimś przyszłym życiu.

 

„...karma zrodzona z pożądań, gniewu i głupoty zbiera się. Gdy karma narasta i narasta, ich umysły jak jedwabniki obrastają zwolna kokonem rozróżniających myśli i wędrując po oceanie narodzin i śmierci, nie mogą jak koło czerpiące wodę, posunąć się naprzód.” [2]

 

Ważną rzeczą jest fakt, że w prawie karmana odgrywa znaczącą rolę sama chęć popełnienia jakiegoś czynu, nie tylko sam czyn, jeżeli więc czyn nie został popełniony, ale była wola popełnienia go, wówczas zapisany on zostanie w karmanie. Stąd wynika konsekwentnie, że gdy się popełni czyn bez woli jego dokonania, wtedy nie pozostawia on skutków karmicznych, tak więc, np. mimowolne zranienie kogoś nie zalicza się do karmana, oczywiście wykluczając niedbalstwo, które też można uważać za działalność naszej woli.

Dla niebuddystów zawsze narzuca się pytanie, jak to jest, że nie uznając nieśmiertelności duszy można przyjmować odpowiedzialność za swoją działalność z poprzedniego wcielenia. Zarzut ten podnoszony był często przez hinduistów, którzy przyjmując prawo karmana, wierzyli również w substancjalność duszy. W odpowiedzi buddyści mówili, że życie jest podobne do płomienia lampki oliwnej, który w każdym momencie jest inny, ale stale jest ten sam. Istnienie karmana należy do tych tajemnic buddyzmu, których nie da się objąć rozumem, i które czynią z niego religię; bez tych tajemnic zaś byłby tylko filozofią.

Samsara , dosłownie „wędrówka”, w hinduizmie oznacza właśnie wędrówkę dusz, w buddyzmie jednak ze względu na nieuznawanie trwałości duszy zwana jest kołowrotem narodzin i śmierci. Pierwszy raz wspomniana w upaniszada ch, następnie przyjęta przez braminizm , dżinizm  i buddyzm, w którym stała się jednym z filarów jego doktryny wyzwolenia. Dżataki podają kilkaset przykładów, w których Budda pojawiał się pod różnymi postaciami, np. jelenia, zająca lub bramina, będącego w rzeczywistości Indrą, a Madżdżhimanikaja twierdzi, że po osiągnięciu oświecenia Budda mógł przypomnieć sobie poprzednie wcielenia o „dziewięćdziesiąt jeden eonów” wstecz. Samsara składa się z sześciu światów (szadakula): najwyższym, światem bogów (dewa) rządzi pycha i duma, następny, to świat ludzi (nara ), którymi kieruje pożądanie, kolejny świat to kraina tytanów (asura ), gdzie rządzi zazdrość i panuje wieczna wojna, czwarty świat to zwierzęta (paśiu), wśród których panuje strach, po nim zaś następuje świat głodnych duchów (preta ), których zżera chciwość i wreszcie ostatni świat piekła (naraka ), gdzie panuje gniew i nienawiść. Oczywiście przeciwieństwem samsar y jest nirwana i jest to chyba najlepsza definicja tej ostatniej, przy czym trzeba wiedzieć, że bez samsary nie ma nirwany, tak jak bez nirwany nie ma samsary, gdyż w świecie niedualnym stanowią one jedność.

Nirwana, Nibbana (pali), dosłowne znaczy „zgaśnięcie”, synonimem jej w hinduizmie jest moksza lub  mukti . W buddyzmie stanowi cel praktyki, polegającej na stosowaniu się do zaleceń ośmiostopniowej ścieżki, prowadzącej do wyzwolenia. Rozumiana jako ostateczne wyzwolenie z koła narodzin i śmierci poprzez zniszczenie trzech namiętności: pragnienia (raga), nienawiści (dwesza) i zaślepienia (moha), przedstawianych ikonograficznie w postaci koguta (zaślepienie), węża (nienawiść) i świni (żądza).

Jednakże w różnych odłamach buddyzmu i jego szkołach rozumiana była odmiennie oraz istniały różne jej stopnie. W szkole therawady uważa się przez nirwanę osiągnięcie stanu arhat a przez poszczególnego mnicha, natomiast mahajana rozumie przez nirwanę przerwanie kręgu samsary przez wszystkie istoty czujące, to znaczy nirwana zostanie osiągnięta wtedy, gdy wszystkie istoty jej dostąpią. Szkoła sarwastiwad y przyjmowała, że nirwana jest dharmą nieuwarunkowaną (asamskryta), czyli niezłożoną, niezrodzoną, niepowstałą i niestworzoną, utożsamianą z absolutem. W szkole mahasanghik ów, jak również później w mahajanie rozróżnia się dwa stany nirwany: stan nie ustalony (apratiszthita-nirwana), np. stan bodhisattwy i stan pełnej nirwany (pratiszthita-nirwana ). Szkoła madhjamaka reprezentowana przez Nagardżun ę utożsamiała nirwan ę z pustką, podczas gdy dla szkoły jogaczar ów nirwana była konstrukcją umysłu, istniejącą tylko w świadomości. Madhjamikowie twierdzili: „nie ma różnicy między samsarą a nirwaną, tak jak nie ma różnicy między nirwaną a samsarą ”.:

 

„...Jest taka dziedzina, gdzie nie ma ani ziemi, ani wody, ani ognia, ani powietrza; nieskończonej przestrzeni, nieograniczonej świadomości, nie ma też nicości, postrzegania ani też braku postrzegania. Nie ma tam ani tego świata, ani innego, słońca ani księżyca. Nie nazywam tego przychodzeniem ani odchodzeniem, ani znieruchomieniem, ani śmiercią, ani narodzinami. Jest to bez podstawy, przemiany czy stałości... Oto kres bólu i troski.”[3]

 

Krótko jednak mówiąc nirwana to stan moralny, w którym zanikły: namiętność, złość i niewiedza. Innymi słowy nirwana jest stanem bez pragnienia i wynikającego stąd cierpienia, a więc nirwanę można osiągnąć tu na ziemi, w samsarze, czyli kołowrocie narodzin i śmierci, bo nirwana to jest to samo co samsara.



[1]  Mahawagga I, 6, tłum. Z. L. Nikuli .

[2] Anguttaranikaja , tłum. Zb. Miłusiński .

[3]  Udana , tłum. Zb. Miłusiński .

 

Dżinizm

Doktryna dżinijska stanowi w przeciwieństwie do buddyzmu zwarty i spójny system filozoficzny, który zakłada: (1) istnienie wielu dusz jednostkowych (dżiwa ), (2) dusze mają następujące właściwości: nieograniczone widzenie i zdolności poznania, nieograniczoną moc i błogość, (3) aktywność człowieka powoduje osadzanie się w duszy subtelnej materii, czyli, karmana, (4) karman osadzony w duszy ogranicza jej właściwości i w wyniku tego zachodzą nowe narodziny. Sposób wydobycia się z kołowrotu narodzin i śmierci :

 

- należy prowadzić moralny tryb życia

- uniezależniać zmysły od wrażeń zewnętrznych, gdyż wywołują one namiętności, natomiast uniezależnienie się zmysłów prowadzi do osłabienia karmana

- stosować ascezę, gdyż jest ona najważniejszym środkiem prowadzącym do zniszczenia karmana.

 

Wyzwolona w ten sposób dusza udaje się w kierunku centrum świata, gdzie spotyka się i łączy z innymi duszami, tworząc duchową wspólnotę.

Praktyka dżinijska. Aby uzyskać wyzwolenie wyznawcy dżiniżmu musieli się stosować do następujących zaleceń: trzeba być mnichem, należy spełnić pięć ślubów, które mówią, że (1) należy oszczędzać każde życie, (2) mówić prawdę, (3) nic nie posiadać, (4) niczego nie zdobywać i (5) utrzymywać czystość seksualną. Ponadto należy być ostrożnym przy chodzeniu, mówieniu, zbieraniu jałmużny, braniu do ręki jakiejś rzeczy i przy wypróżnianiu się.

Należy prowadzić rozmyślania na temat: nietrwałości wszechrzeczy, bezsilności istot, następowania wcieleń, samotności wszelkiej istoty, różnicy między duszą i ciałem, nieczystości ciała, powstawania karmana, wieczności świata, wyjątkowości oświecenia i szlachetności nauki dżinijskiej. Oprócz tego istnieją dwadzieścia dwie uciążliwości, którym powinien oddawać się mnich dżinijski, między innymi są to: głód, pragnienie, upał, zimno, kłujące owady, twarde łoże, obelgi itp.

Dżina. Tytuł twórcy podstaw doktryny dżinijskiej, dosł. znaczy „zwycięzca”. Jego właściwe imię brzmiało Wardhamana, lecz nosił również przydomek Mahawira , czyli wielki bohater. Urodził się w roku 549 przed Chr. w Wajśiali , a zmarł w 474 r. Pochodził z rodu książęcego, podobnie jak Budda, a zatem również urodził się w warnie kszatrijów, która wtedy nie zawsze uznawała dominację braminów. Mając lat trzydzieści, opuścił dom i rozpoczął życie jako asceta, wędrując po całych Indiach. Po dwudziestu latach wyrzeczeń spłynęło na niego oświecenie, dzięki czemu stał się wszechwiedzącym. Od tego czasu rozpoczął działalność nauczycielską, która trwała 38 lat, aż do samej śmierci. Jego opiekunem był król Magadh y, Bimbisara , ten sam, który był protektorem Buddy.

Parśwa . Tradycja dżinijska podaje, że było 24 tirthankarów , czyli „twórców brodów”, wśród których ostatnim był Dżina a przedostatnim właśnie Parśwa, na wpół legendarny, na wpół historyczny asceta i nauczyciel. Księgi dżinjskie głoszą, że urodził się jako syn króla Benaresu i w wieku lat trzydziestu stał się ascetą, a później osiągnął wszechwiedzę i po założeniu ośmiu wspólnot zmarł w wieku lat stu, otoczony wielką czcią swoich zwolenników.

Odziani w przestrzeń i biel. Dżiniści dzielą się na dwie sekty: digambarów , czyli odzianych w przestrzeń i śwetambarów, czyli odzianych w biel. Digambarowie chodzą całkowicie nago, co jest zgodne z najstarszą tradycją dżinizmu, sam Mahawira również nie nosił żadnych szat i do końca życia chodził nago, w przeciwieństwie do nich śwetambarowie używają prostych białych szat i dopuszczają do ślubów zakonnych również kobiety, których niejednokrotnie jest więcej niż mężczyzn.

Kanon dżinjski.  Do naszych czasów przetrwał tylko kanon, należący do szkoły śwetambarów, natomiast pisma digambarów całkowicie zaginęły. Kanon ten składa się z:

  - dwudziestu członów (anga), z czego zachowało się jedenaście

- dwunastu członów podstawowych

 -sześciu kodeksów, zawierających reguły zakonne

 -czterech tekstów podstawowych

 -szeregu rozproszonych i pojedynczych tekstów.

  Ustalony został w tysiąc lat po śmierci Dżiny i zapisano go w języku ardhamagadhi (pół magadhi), w którym nauczał Budda, oraz w którym to języku spisano po raz pierwszy kanon buddyjski.

 

  Strony pokrewne:

Buddyzm a moce nadprzyrodzone | Himalaje - ślady na śniegu | Buddyzm - koło życia i śmierci

Tajemnice buddyzmu  | Odwieczne prawo

 

                      Data ostatniej edycji:  03-04-27